Evropska unija je zajednica bez presedana u kompletoj istoriji naše civilizacije. Prije nje je svaki pokušaj stvaranja jedinstvene Evrope podrazumijevao osvajanja i potčinjavanje osvojenih teritorija i zemalja sili koja se upustila u otjelovljenje sna o ujedinjenoj Evropi. Međutim snovi , Aleksandra Makedonskog, Napoleona,Hitlera, kao i rimskih imperatora svoja su ostvarenja naplaćivali hiljadama evropskih života, a da nisu uspjeli osigurati pravedan, trajan i održiv mir. To je temeljna ideja i razlog postojanja zajednice evropskih naroda kakva je danas Evropska unija. Ona svoje korijene nalazi još u antici (Platon), provlači se kroz srednji vijek, ali se najjasnije kristališe u djelima njemačkog filozofa Imanuela Kanta kroz njegovo učenje o vječnom miru, odnosno kosmopolitskom pravu, pravu građana svijeta koje počiva na opštem hospitalitetu ili gostoprimstvu i federalizmu slobodnih država. No, iako dugo prisutna, ideja slobodno ujedinjene Evrope imala je da prevali još dug put do svog uozbiljenja.

Između dva svjetska rata pali se svjetlo razuma i nade kada osnivač Panevropskog pokreta, prvog pokreta za mirno ujedinjenje Evrope kao jedinog puta kojim se može spriječiti izbijanje novog rata, austrijski grof Rihard Koudenhove-Kalergi na prvom Panevropskom kongresu kaže sledeće:

“Evropa kao politički koncept ne postoji. Ovaj dio svijeta okuplja države i narode u buretu baruta međunarodnih sukoba, u bivšim i budućim sukobima. To je evropsko pitanje: međusobna mržnja Evropljana koja truje atmosferu… Evropsko pitanje se može riješiti uz pomoć unije evropskih naroda… Najveća prepreka stvaranju Sjedinjenih Evropskih Država jesu vjekovi sukoba između dvije najmnogobrojnije nacije Panevrope: Njemačke i Francuske…”

Iako je ova ideja u tom trenutku bila nemoćna da spriječi izbijanje najvećeg sukoba u istoriji čovječanstva, ona se obnavalja nakon Drugog svjetskog rata, nakon kojeg je Evropa razorena, osiromašena, sa otvorenim ranama starih sukoba produbljenim nezapamćenim zločinima počinjenim tokom posljednjeg rata. Najsnažnije neprijateljstvo ostalo je ono između Francuske i Njemačke, pa vizionarski državnici Francuske – Žan Mone i Robert Šuman, kako bi iskorijenili ovaj animozitet odlučuju da polože temelje zajednice koju danas znamo kao Evropsku uniju, a koja je svoj prvi pravno regulisan lik dobila prvim osnivačkim ugovorom potpisanim 1951. u Parizu koji se odnosio na stvaranje Evropske zajednice za ugalj i čelik, a koji su pored Francuske potpisale i Njemačka, Italija, Belgija, Holandija i Luksemburg. Ovaj se ugovor zbog mjesta potpisivanja naziva Pariskim ugovorom, važio je za period od 50 godina, a formulisan je sa ciljem  stvaranja jedinstvenog tržišta za ugalj i čelik kako bi se onemogućio daljnji rat između Francuske i Njemačke i to putem integracije industrije koja je bila važna za vođenje rata. To je bio prvi korak ka daljim integracijama evropskih zemalja.

Drugi korak bilo je potpisivanje Rimskih ugovora koji predstavljaju prelomnu tačku integracijskog procesa. 25. marta 1957, Francuska, Njemačka, Italija, Belgija, Holandija i Luksemburg potpisali su Ugovor o Evropskoj ekonomskoj zajednici i Ugovor o Evropskoj zajednici za atomsku energiju – Euratom. Pariski ugovor, Rimski ugovori i Ugovor o Evropskoj uniji (Ugovor iz Mastrihta iz 1992.) smatraju se osnivačkim ugovorima EU. Rimski ugovori, a posebno Ugovor o EEZ su važni iz razloga što se njima proces integracija produbljuje i širi, i to Ugovorom o EEZ na oblast ekonomije, te formulisanje i sprovođenje zajedničkih politika država potpisnica, prvenstveno onih koje su se odnosile na poljoprivredu, saobraćaj i trgovinu. Cilj EEZ bio je stvaranje zajedničkog tržišta (omogućavanje slobodnog kretanja ljudi, roba, kapitala i usluga) i stvaranje carniske unije (ukidanje carinskih ograničenja na međusobnu trgovinsku razmjenu među članicama i uspostavljanje jedinstvene carine za trgovinu sa trećim zemljama).

Cilj Euroatoma kao treće evropske zajednice je bio nešto drugačiji, odnosio se na razvoj evropske nuklearne industrije, pomoć istraživanjima u oblasti atomske energije i smanjenje troškova tih istraživanja i nije uključivao i formiranje zajedničkog tržišta.

Važno je napomenuti da su nakon stupanja na snagu Rimskih ugovora (u julu 1958.) postojale tri evropske zajednice sa posebnim institucionalnim strukturama, odnosno paralelnim organima. EEZ i Euroatom imale su istu institucionalnu strukturu koju su sačinjavala 4 organa: Komisija, Parlament, Savjet ministara i Sud. Svaka zajednica imala je poseban savjet ministara i komisiju, dok su parlament i sud bili zajednički. Ujedinjenje tri evropske zajednice, odnosno njihovih rukovodećih tijela bilo je izvršeno tek Ugovorom o spajanju koji je potpisan u Briselu 1965, kojim su formirana jedinstvena rukovodeća tijela koja i danas funkcionišu, a to su: Evropska Komisija, Savjet ministara i Evropski parlament sa sjedištem u Briselu, kao i Evropski sud pravde sa sjedištem u Luksemburgu. Nadležnosti ovih tijela su sljedeće: Komisija je izvršni organ, Savjet ministara centralni i zakonodavni, Parlament i dalje savjetodavni, a Sud pravde ima ulogu čuvara komunitarnog prava. Komunitarno pravo ili Acquis communautaire je pravo EU ili pravna tekovina EU, koja počiva na osnivačkim ugovorima koji uključuju ugovore o pristupanju u članstvo, pravnim aktima institucija EU, međunarodnim ugovorima i praksi Evropskog suda pravde.

Danas, nakon 6 proširenja, EU broji 28 zemalja članica. Posljednjim proširenjem 2013 susjedna Hrvatska je postala članicom EU, a Crna Gora se nalazi u pristupnom procesu i ima status zemlje kandidatkinje za članstvo. Proces pridruženja je dug i pun različitih izazova, a jedan od najvećih je u oblasti ekologije, ali isto tako i u oblasti pravosuđa i osnovnih prava.

Veliki udarac ideji ujedinjene Evrope zadao je referendum o izlasku Ujedinjenog kraljevstva iz EU, sproveden juna prošle godine, na kom je tankom većinom (51,89%) izglasan izlazak iz EU, tzv. Brexit.

Korištena literatura:

http://media.cgo-cce.org/2013/10/prirucniksei.pdf

http://www.europarl.europa.eu/atyourservice/hr/displayFtu.html?ftuId=FTU_1.1.1.html

https://sr.wikipedia.org/wiki/Pristupanje_Crne_Gore_Evropskoj_uniji

http://dei.gov.ba/dokumenti/default.aspx?id=4533&langTag=bs-BA

http://www.dei.gov.ba/dokumenti/default.aspx?id=4770&langTag=bs-BA

http://dei.gov.ba/dokumenti/default.aspx?id=4893&langTag=bs-BA

http://www.mvpei.gov.me/rubrike/GD-za-evropske-poslove/O-Evropskoj-uniji/Osnivacki-ugovori-i-njihove-izmjene/

https://hr.wikipedia.org/wiki/Brexit

Pripremila Paula Petričević, profesorica filozofije u ŠOSMO „Vida Matjan“, Kotor